İran'ın teokratik liderliği köşeye sıkışmış durumda. İran Riyali'nin değer kaybı ve yüksek enflasyon nedeniyle yoksullaşan halk, protesto gösterileriyle içeride rejime meydan okurken, dışardan da ABD ve İsrail'in baskıları artarak devam ediyor.
Ali Hamaney liderliğindeki dini rejim, alım gücü düşen, günlük yemek ihtiyaçlarını bile karşılayamayacak noktaya gelen İran halkının protestolarını şiddet yoluyla bastırmaya çalışıyor.
Yüzlerce protestocunun güvenlik güçleri tarafından öldürüldüğü, rejimin halkın yoksulluğa isyanını orantısız şiddet kullanarak bastırdığı bildiriliyor.
Merz: "Rejim son günlerini yaşıyor"
Rejimin İran halkının protestolarını şiddet kullanarak bastırmasını kınayan Almanya Başbakanı Friedrich Merz'e göre İran rejimi son günlerini yaşıyor.
Merz, "Bir rejim ancak şiddet uyguladığı için iktidara tutunuyorsa o zatan o rejimi fiilen çökmüştür" diyen Merz, "Ben şu anda rejimin son günlerine, haftalarına tanıklık ettiğimizden yola çıkıyorum" açıklamasını yaptı.
Almanya Başbakanı Friedrich Merz. Fotoğraf: Kay Nietfeld/dpa/picture alliance
Analistlere göre halkın ekonomik krize isyanın tetiklediği protestolar, İslami rejime karşı bir ayaklanmaya dönüşmüş durumda. Peki bu ayaklanma rejimi çöküşün eşiğine getirir mi?
Esad rejiminden sonra şimdi de İran rejimi mi devriliyor?
Paris'teki SciencesPo Uluslararası Araştırmalar Merkezi Profesörü Nicole Grajewski, "Bu protestolar, hem ölçek hem de giderek daha aleni hale gelen siyasi talepleriyle, İslam Cumhuriyeti için yıllardır karşılaştığı en ciddi meydan okuma olarak değerlendirilebilir" diyor.
Bununla birlikte Grajewski, İran'ın baskıcı rejim aygıtının gücüne ve direncine dikkat çekiyor, protestoların rejimin devrilmesine yol açabileceğinin kesin olarak söylenemeyeceğini söylüyor.
Ottawa Üniversitesi'nden Profesör Thomas Juneau da İran'daki gelişmelerin ihtiyatlı değerlendirilmesi gerektiği görüşünde.
Diasporadaki İranlılar da ülkelerindeki protesto gösterilerine bulundukları ülkelerde düzenledikleri eylemlerle destek veriyor. Fotoğraf: Julien Mattia
Juneau,"Rejimin devrilmesinin yakın olduğunu düşünmüyorum" demekle birlikte, mevcut gelişmeler nedeniyle çok da kesin bir kanaat bildirmenin güç olduğunu söylüyor.
Analistlere göre İran İslam Cumhuriyeti'nin dini liderliğinin iktidarda kalıp kalmayacağı bir çok etkene bağlı. Uzmanlar, gelişmelerin dikkatle izlenmesi gerektiğini, özellikle 5 etkenin İran rejiminin geleceğinde belirleyeci olduğunu söylüyor.
Halk protestoları büyüyerek sürecek mi?
Thomas Juneau'ya göre protestoların sürüp sürmeyeceği ve ulaşacağı boyut, rejimin geleceğini etkileyecek dinamikler arasında ilk sırada yer alıyor.
Juneau, "Önemli bir etken, protestoların büyüklüğüdür; protestolar büyüyor, ancak geri dönüşü olmayan bir noktayı temsil edecek kritik kitleye henüz ulaşmadılar" diyor.
Rejim, protestocuları meydanlardan uzak tutmak için ölüm cezasıyla tehdit ediyor. Başsavcı protestolara katılanların "Allah'a düşman" olarak kabul edileceğini ve ölüm cezasına çarptırılacağını duyurdu.
Başkent Tahran başta olmak üzere bir çok kentte yoğun güvenlik önlemlerinin alındığını bildiren İranlılar, önemli kavşaklarda kask ve çelik yelek giyen çevik kuvvet polislerinin nöbet tuttuklarını aktarıyor. Ayrıca Devrim Muhafızları bünyesindeki gönüllü Besic milislerinin de ateşli silahlar ve coplarla kentlerde dolaştıkları belirtiliyor.
Rejimin destekçilerine sokağa çıkma çağrısı yapması üzerine binlerce İranlı hükümet yanlısı gösteriye katıldı.Fotoğraf: Fatemeh Bahrami/Anadolu Agency/IMAGO
Protestocuların gösterilerini şiddet yoluyla bastıran rejim, kendi taraftarlarını konsolide etmek için de harekete geçmiş durumda. İran'ın dini liderliği, yandaşlarına sokağa çıkma çağrısı yaptı. Rejim taraftarı on binlerce İranlı güç gösterisi için Pazartesi günü sokaklara döküldü. Toplanan kalabalık "Amerika'ya ölüm!" ve "İsrail'e ölüm!" sloganları attı.
Yale Üniversitesi'nde öğretim görevlisi Arash Azizi rejimin artan baskına dikkat çekerek, "Protestocular hâlâ baskıya dayanabilecek dayanıklı organize ağlara sahip olmamaktan muzdarip" diyor.
Stratejik öneme sahip sektörlerde grevlerin organize edilmesi gibi yöntemlerin etkili olabileceğine işaret eden Azizi, bunun için bu adımlara liderlik edecek kişilere ihtiyaç olduğunu ama bu rolleri üstlenebilecek insanların bulunmadığını söylüyor.
Devrik şahın ABD'de yaşayan oğlu Reza Pehlevi, protesto çağrısı yapmada büyük bir rol üstlendi. Ancak uzmanlara göre İran içinde gerçek bir siyasi muhalefet bulunmuyor. Arash Azizi, "İranlıların geniş bir kesimini temsil eden ve sadece bir siyasi hizip değil, bir liderlik koalisyonuna ihtiyaç var" diyor.
ReklamRejim elitleri arasında çatlaklar oluştu mu?
İran geleceğini etkilecek bir diğer etken de rejimi ayakta tutan siyasi elitler arasında meydana gelecek çatlaklar ve güvenlik güçlerinin rejime desteğinin azalması. Analistlere göre bu olmadığı takdirde rejimin çöküşü olası değil.
Nicole Grajewski, "İran'da şu anda askerlerin firarı veya rejim içindeki üst düzey elitler arasında bölünmelerin net işaretleri yok. Tarihsel olarak bunlar, bir protesto hareketinin rejimin çöküşünü tetiklemesinin en kritik göstergeleridir" diyor.
Ekonomik kriz nedeniyle düzenlenen protesto gösterilerinde şiddet olayları yaşanırken ölü sayısının arttığı bildiriliyor. Fotoğraf: Stringer/West Asia News Agency
ABD merkezli Nükleer İran'a Karşı Birlik adlı oluşumun Politika Direktörü Jason Brodsky de aynı görüşte.
Brodsky, protestoların "tarihi" olduğunu söylemekle birlikte, "Rejimin düşmesi için birkaç farklı unsur gerekecek" diyor ve güvenlik güçlerinden firar edenler ile yönetici siyasi elitler arasındaki çatlakların kritik önem taşıdığını vurguluyor.
Oysa İran'da rejimi ayakta tutan meclisten cumhurbaşkanına, düzenli ordudan Devrim Muhafızlarına tüm aktörler Hamaney'in arkasında saf tutmuş görünüyor.
İsrail veya ABD askeri müdahalesi denklemi değiştirir mi?
İran rejimini askeri müdahale ile tehdit eden ABD Başkanı Donald Trump, Pazartesi günü İran'ın ticaret yapan ülkelere yüzde 25 ek gümrük vergisi kararı aldığını açıkladı.
Trump'ın bu kararı, aralarında Türkiye'nin de yer aldığı İran'ın ticaret ortaklarında soğuk duş etkisi yaratırken, Amerikalı yetkililer ABD'nin bu yolla zaten ağır yaptırımlar altındaki İran rejimi üzerindeki baskıyı daha da arttırmayı hedeflediğine işaret ediyor.
Beyaz Saray, Trump'ın İran'a diplomatik bir yanıtı önceliklendirdiğini ancak askeri müdahaleyi de dışlamadığını söylüyor.
ABD Başkanı Donald Trump ve İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu İran rejimi üzerindeki baskısını artırıyor.Fotoğraf: Joe Raedle/AFP/Getty Images
ABD, İsrail'in Haziran ayında İran'a karşı 12 günlük savaşına kısaca dahil olmuş, nükleer tesislerini vurmuştu.
Birkaç üst düzey İranlı güvenlik yetkilisinin öldürülmesiyle sonuçlanan bu savaş dini lider Hamaney'i saklanmaya zorlamıştı. Ayrıca İsrail istihbaratının İslam Cumhuriyeti'ne derinden sızdığını da gün ışığına çıkarmıştı.
Analistler, ABD'nin İran'a yeniden saldırmasının dinamikleri altüst edebileceğine işaret ediyor.
Thomas Juneau, İran rejiminin, 1980-1988 yılları arasında süren İran-Irak savaşının en ağır geçtiği yıllarından bu yana, hem içeride hem de jeopolitik olarak daha savunmasız durumda olduğunu vurguluyor.
Nicole Grajewski de "Doğrudan bir ABD askeri müdahalesi, krizin gidişatını temelden değiştirecektir" diyor.
Dini lider Hamaney ölürse ne olacak?
İran rejiminin geleceğini belirleyecek kritik bir diğer etken de dini liderlikle ilgili.
Ali Hamaney, 1989'dan beri İran'ın dini lideri. 86 yaşındaki Hamaney İsrail ile savaştan sağ kurtuldu. Cuma günü de protestoları kınamak için halkın karşısına çıktı. Ancak sağlık durumu hakkında çok sınırlı bilgi var. Ölümü ya da öldürülmesi durumunda ondan dini liderliği kimin devralacağı konusunda da belirsizlik hakim.
İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in ölümü halinde liderliği kimin üstleneceği belirsizliğini koruyor. Fotoğraf: Office of the Iranian Supreme Leader
"Gizemli ve güçlü gölge lider" olarak nitelendirilen oğlu Mücteba Hamaney'in onun yerini alabileceği iddia ediliyor. Ancak başka seçeneklerin de görüşüldüğü sızan bilgiler arasında. Dini liderliği bir bireyden ziyade bir komitenin üstlenebileceği belirtiliyor.
Uzman Thomas Juneau ise bir komitenin liderliği devralması halinde bunun Devrim Muhafızları'nın liderliği devralması anlamına gelebileceğini işaret ediyor.
