Alicia Hernández
BBC News Mundo
Toplamda 37 kilometrekarelik bir alanı kaplayan ve oldukça stratejik noktalar olan iki askeri üs ABD ile İspanya arasında bir anlaşmazlığın kaynağı haline geldi.
Bunlar, İber Yarımadası'nın güneyinde yer alan Morón de la Frontera ve Rota askeri üsleri.
Amerika Birleşik Devletleri, 70 yıldan uzun süredir yerleşik olduğu bu üsleri, bugüne dek farklı askeri amaçlar için kullandı.
İspanya Başbakanı Pedro Sanchez hükümetinin bu üslerin İran harekatında kullanılmasına izin vermemesi Washington ile kriz başlattı.
ABD Başkanı Donald Trump buna karşılık olarak İspanya ile tüm ticareti askıya alacağını duyurdu. Sanchez ise hükümetinin tutumunun "savaşa hayır" olduğunu net bir şekilde ifade etti.
İspanya hükümeti, ABD'nin bu iki üssü İran'a yönelik operasyonlarında kullanmasına izin vermemesine gerekçe olarak, bu tür bir askeri harekâtın iki ülke arasındaki işbirliğini düzenleyen anlaşmanın kapsamına girmemesini gösterdi.
Bu gelişmenin ardından pazartesi günü ABD'nin KC-135 Stratotanker tipi yaklaşık on adet havada yakıt ikmal uçağını Morón ve Rota üslerinden Avrupa'daki diğer askeri tesislere taşıdığı öğrenildi.
KC-135 uçakları uzun menzilli hava operasyonlarının sürdürülebilmesi açısından kritik öneme sahip. Görevleri, savaş uçaklarına ve bombardıman uçaklarına uçuş sırasında yakıt ikmali yapmak.
Peki bu iki askeri üs nasıl yerler, nerede bulunuyorlar ve stratejik önemleri ne?
Tersaneler, ikmal merkezleri ve bir zamanların açık hava sineması
Rota deniz üssü, İspanya'nın güneyindeki Endülüs bölgesinde yer alan Cádiz şehrinin aynı adlı kasabasında bulunuyor.
Tesisler modern olsa da kökenleri 19. yüzyıla kadar uzanıyor. Günümüzde ise İspanya Donanması'nın en büyük altyapısına ev sahipliği yapıyor.
Yaklaşık 2 bin 300 hektarlık bir alana yayılan üste toplam uzunluğu 2,4 kilometreyi aşan üç iskele bulunuyor. Ayrıca geniş bir askeri havaalanı da yer alıyor. Tüm bu alanlar hem İspanyol hem de ABD donanmaları tarafından ortak kullanılıyor.
Üslerde askerlerin ve ailelerinin üs dışına çıkmadan yaşayabilmeleri için gerekli hemen her şey mevcut.
Askeri üste hem sivil hem askeri tesisler bulunuyor. Kışlalar, idari binalar, konutlar, eğitim merkezleri ve ikmal depoları bunlar arasında.
Yani askerlerin ve ailelerinin üs dışına çıkmadan yaşayabilmeleri için gerekli hemen her şey mevcut. Hatta bir dönem Avrupa kıtasının ilk açık hava sineması da burada kurulmuştu.
Üssün resmi sınırları içinde olmasa da aynı Cádiz Körfezi içinde bulunan Navantia tersanesi ve kuru havuz da önemli bir rol oynuyor. ABD Donanması'nın buradaki şirketle savaş gemileri ve destroyerlerin bakım ve onarımı için bir sözleşmesi bulunuyor.
Morón de la Frontera hava üssü ise Sevilla'nın yaklaşık 60 kilometre uzağındaki Arahal bölgesi sınırlarında yer alıyor ve Rota'ya yaklaşık 130 kilometre mesafede.
Üs, 1941 yılında, Franco diktatörlüğünün ilk yıllarında inşa edildi.
Morón üssünün yer aldığı bölge yılda yaklaşık 300 gün güneş görüyor.
Elcano Kraliyet Enstitüsü'nde kıdemli araştırmacı olan Felix Arteaga, bu üslerin "çok geniş alanlara sahip olduğunu ve askerlerin hayatını kolaylaştıracak, kendilerini evlerinde gibi hissetmelerini sağlayacak her şeye sahip olduklarını" söylüyor.
Sabit personel ve geçici olarak bulunan askerler birlikte düşünüldüğünde Rota'da 2 bin ile 3 bin kişi, Morón'da ise 5 binden fazla kişi bulunuyor.
BBC'nin İspanyolca yayın yapan servisi BBC News Mundo'ya konuşan Arteaga başlangıçta tamamen ABD'nin kullanımına açık olan bu üslerin, 1970'lerin sonlarında demokrasiye geçilmesiyle birlikte İspanya'nın kontrolüne geçtiğini söylüyor.
Arteaga'nın verdiği bilgiye göre üslerde bazı alanlar iki ülke tarafından ortak kullanılıyor. Bunlardan birisi de pistler. Bunun yanında, uçakların bulunduğu hangarlar gibi her ülkenin kendi kullanımına ayrılmış kısıtlı bölgeler de var.
Soğuk Savaş sırasında eşsiz bir konum
1950'li yıllarda İspanya uluslararası izolasyondan çıkmanın yollarını arıyordu. Ülke içeride hâlâ bir diktatörlüğü yaşasa da dış dünyada yeni ilişkiler kurmaya çalışıyordu. Aynı dönemde ABD de Sovyetler Birliği'ne karşı askeri konuşlanma yapabileceği bölgeler arıyordu.
İspanya diktatörü Francisco Franco ile ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower'ın güçlü antikomünist tutumu bu işbirliğini mümkün kıldı.
1953 yılında iki ülke Madrid Paktlarını imzaladı. Bu anlaşma ABD'ye İspanya'daki dört askeri üssü kullanma hakkı veriyordu: Rota, Morón, Zaragoza ve Torrejón de Ardoz.
Daha sonraki yıllarda kullanım Rota ve Morón ile sınırlı kaldı.
Rota deniz üssünün bir görüntüsü. Uzakta bir savaş gemisi görülüyor.
Bu üslerin stratejik değeri büyük ölçüde coğrafi konumlarından kaynaklanıyor.
Örneğin Morón üssü tamamen düz bir bölgede bulunuyor ve yılda yaklaşık 300 gün açık gökyüzüne sahip.
Rota ise Atlantik Okyanusu kıyısında yer alıyor. Bu sayede derin su gerektiren büyük gemiler burada faaliyet gösterebiliyor. Bu özellik bölgede çok az limanda bulunuyor. Ayrıca üs Akdeniz'in giriş kapısında bulunuyor.
Bu üslerin ABD'nin kendi kıtası dışındaki askeri güç projeksiyonu açısından önemli noktalar olduğunu düşünen Arteaga, "ABD'nin Avrupa ve Afrika komutanlıkları olan USEUCOM ve AFRICOM için bir lojistik merkez işlevi görüyorlar" diyor.
Zorunlu bir geçiş noktası
Bu üsler yalnızca geniş alanlara ve asker ailelerini barındırabilecek altyapıya sahip olmakla kalmıyor aynı zamanda krizlere hızlı tepki verilmesini sağlayan, askeri havacılığa stratejik hareket kabiliyeti kazandıran ve yakıt ikmali yapılmasına imkân veren bir bölgede bulunuyor.
Arteaga, 2012 yılında Libya'nın Bingazi kentindeki ABD büyükelçiliğine saldırı düzenlendiğinde, hızlı müdahale biriminin İspanya'daki bu üslerden gönderildiğini hatırlatıyor.
Ayrıca Afganistan savaşı sırasında, Rota ve Morón üslerinin neredeyse zorunlu bir geçiş noktası olduğunu söylüyor.
Arteaga, "ABD ile Ortadoğu'nun tam ortasında bulunan bir destek noktası" diyor bu üsler için.
Morón üssü, uçakların havada yakıt ikmali yapması açısından kilit öneme sahip.
Rota üssü aynı zamanda NATO'nun füze savunma kalkanının da bir parçası. Üs, üçüncü ülkelerin güvenliği için yürütülen işbirliği faaliyetlerinde de kullanılıyor.
Morón üssü ise 1991 Körfez Savaşı ve 1998 Kosova savaşı sırasında kritik rol oynadı.
Askeri üs, uçakların havada yakıt ikmali, asker ve askeri ekipman taşınması ve ABD'den Ortadoğu'ya giden savaş uçaklarının geçişi açısından hayati öneme sahip.
Arteaga, geçmişte Irak, Afganistan ve Doğu Avrupa'daki operasyonlar sırasında bu üslerin daha da önemli hale geldiğine işaret ediyor:
"Bugün bu tür operasyonlar daha az. Ancak İsrail'le ilgili ya da Ortadoğu'da bir gelişme olduğunda bu rota neredeyse zorunlu hale geliyor. Burası ideal bir ara durak. Tam doğru noktada bulunuyor. Aksi takdirde çok büyük bir dolambaçlı yol izlemek zorunda kalırlar."
ABD'nin Akdeniz'de İtalya, Yunanistan ve Türkiye'de de başka üsleri bulunuyor. Ancak çeşitli nedenlerle bunlar aynı avantajlara sahip değil.
Örneğin İtalya'daki üslerden biri zaten aşırı yoğun kullanılıyor. İber Yarımadası'nda fakat İngiliz yönetimindeki Cebelitarık ise sınırlı kapasiteye sahip.
Arteaga'ya göre üslerin doğuya doğru kayması başka sorunları da beraberinde getiriyor.
"Bir üs Rusya'ya ne kadar yakınsa, belirli silah sistemleri ve ekipmanlar için uygulanan kısıtlamalar da o kadar artıyor" diyor.
