Nadir elementler ve kritik mineraller, dünya politikasının gündeminde baş sıralara oturdu. Nedeni, savaş uçaklarından uzay araçlarına, cep telefonlarından rüzgâr türbinlerine stratejik önemdeki pek çok üründe kullanılıyor olması.
ABD Başkanı Donald Trump'ın Danimarka toprağı Grönland'ı ele geçirme isteğinin veya Ukrayna'ya askeri yardım karşılığında ülkenin nadir elementlerinin büyük bölümünün Amerikan kontrolüne verilmesini talep etmesinin ardında bu stratejik elementleri güvence altına alma düşüncesi yatıyor.
Trump yönetimi, ABD'li şirketlerin olası darboğazlardan etkilenmemesi için nadir elementler ve kritik minerallerden oluşacak 12 milyar dolar değerinde bir stratejik rezerv oluşturacaklarını da açıklamıştı.
Batılı ülkelerin nadir elementlerle ilgili endişelerinde, dünyadaki en büyük üreticinin siyasi hasım olarak görülen Çin olması da etkili. Dünyadaki nadir element üretiminin yüzde 80'inden fazlasını Çin gerçekleştiriyor ve Batılı ülkeler bu son derece stratejik alanda Çin'e bağımlılığı azaltmaya çalışıyor.
Dünyada Çin dışında Brezilya, Rusya, Vietnam, Hindistan, ABD ve Avustralya'da da nadir element rezervleri bulunuyor. Türkiye'de de Eskişehir'in Beylikova ilçesinde 694 milyon tonluk cevher rezervi keşfedildiği açıklanmış, 2023'te Eti Maden İşletmeleri tarafından bir pilot tesis kurulmuştu.
Peki nadir elementler ve kritik mineraller hangileri ve hangi sektörlerde kullanılıyor?
17 nadir element ve kritik mineraller
Nadir toprak elementleri olarak sınıflandırılan 17 element bulunuyor. Bunlar neodimyum, praseodimyum, disprosyum, terbiyum, skandiyum, itriyum, lantanyum, seryum, prometyum, samaryum, europiyum, gadolinyum, holmiyum, erbiyum, tulyum, iterbiyum ve lütesyum.
Nadir elementler dışında yine stratejik kullanımı açısından önem taşıyan kritik mineraller arasında ise kobalt, nikel, lityum ve grafit sayılabilir.
Nadir elementlerde küresel ham üretim 2019'da 220 bin ton iken beş yılda yüzde 77'lik artışla 2024'te 390 bin tona yükseldi.
Kalıcı mıknatıslar ve rüzgâr türbinleri
Nadir elementler arasında stratejik kullanım alanları açısından ekonomik değeri en yüksek olanlar neodimyum, praseodimyum, disprosyum ve terbiyum.
Manyetik özelliğe sahip bu nadir elementler ağırlıklı olarak kalıcı mıknatıs üretiminde kullanılıyor. Özellikle neodimyum, demir ve bor alaşımından oluşan neodimyum mıknatıslar, klasik mıknatıslara göre on kat daha güçlü.
Tek bir açık deniz rüzgâr türbininde bir tona varan miktarda nadir element kullanılıyor.
Her bir F‑35 savaş uçağının üretimi için 400 kilodan fazla nadir toprak elementi gerekiyor Fotoğraf: Jeremy Lock/REUTERS
Savaş uçaklarından golf sopasına
Nadir elementleri en fazla kullanan sanayilerden biri havacılık. Özellikle yüksek teknolojili savaş uçağı üretiminde kullanılması, samaryumu stratejik açıdan önemli hale getiriyor. Savaş uçağı üreticisi Lockheed Martin'in çok yüksek sıcaklıklara dayanabilen mıknatısların üretiminde kullanılan samaryumun ABD'deki en büyük kullanıcısı olduğu belirtiliyor.
ABD Kongre Araştırma Servisi'nin bir raporuna göre, her bir F‑35 savaş uçağının üretimi için 400 kilogramdan fazla nadir toprak elementi gerekiyor. Hafif ve güçlü alüminyum bazlı alaşımların üretiminde kullanılan Skandiyum sadece havacılıkta değil, golf sopaları, bisiklet ve beyzbol sopaları gibi üst düzey spor ekipmanlarında da tercih ediliyor.
Akıllı telefonlar
Nadir elementler, günlük hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olan akıllı telefonların üretiminde de kritik bir rol oynuyor. Ekran performansını artırma ve telefonun titreşim üretmesini sağlama amacıyla kullanılıyor.
Her bir cihazda yaklaşık üç gram nadir toprak elementi bulunuyor. 2024 yılında dünya genelinde 1 milyar 240 milyon akıllı telefon satılmış olması, üretimde bir yılda toplam 3 bin 700 tondan fazla nadir element kullanıldığı anlamına geliyor.
Neodimyum elementi, ekonomik değeri en yüksek nadir elementler arasında yer alıyor Fotoğraf: Sergei Bulkin/TASS/IMAGO
Elektrikli ve yakıtlı araçlar
Nadir toprak elementleri hibrit, elektrikli ya da yakıtlı olsun, taşıtların üretiminde de önemli rol oynuyor. Fransa Jeoloji ve Madencilik Araştırmaları Bürosu verilerine göre, her bir hibrit veya elektrikli araç motoru 1,2 ile 3,5 kilogram arasında nadir toprak elementi içeriyor.
Bu elementler ayrıca, araç park edildiğinde yan aynaları otomatik olarak katlayan sistemler gibi minyatür motorların üretiminde de kullanılıyor.
İçten yanmalı motorlu araçların üretiminde de nadir elementlerden yararlanılıyor. Lantanyum ve seryum elementleri ince partikül emisyonlarını azaltmaya yardımcı oluyor.
Petrol, cam, lazerler
Kimya sanayisinde de nadir toprak elementleri yaygın olarak kullanılıyor. Seryum petrol rafinesinde, cam parlatma ve çakmak taşı üretiminde; erbiyum ise diş hekimliği, dermatoloji ve göz hastalıkları gibi çeşitli tıbbi alanlarda önemli rol oynuyor.
Erbiyum ve neodimyumdan endüstriyel kazıma ve kesim için kullanılan lazerlerin üretiminde de yararlanılıyor. Farklı nadir toprak elementlerinin eklenmesi, lazerin dalga boyunu, dolayısıyla kullanım alanını ve rengini değiştirdiği için ses ve ışık gösterilerinde de kullanılıyor.
KAYNAK: DW Türkçe
