ABD Yüksek Mahkemesi bugün, Başkan Donald Trump'ın "doğumla vatandaşlık" uygulamasının iptaline yönelik kararnamesini ele alıyor. Ülkede yasa dışı ya da geçici olarak bulunan ebeveynlerin ABD'de doğan çocuklarına vatandaşlık verilmesine karşı çıkan Trump'ın duruşmaya bizzat katılması bekleniyor.
Yargıçlar, bugünkü oturumda, New Hampshire'da kararı iptal eden alt mahkeme hükmüne karşı Trump yönetiminin yaptığı itirazı dinleyecek. Kararname, farklı mahkemeler tarafından engellendiği için şu ana dek ülke genelinde hiçbir yerde yürürlüğe girmedi.
Mahkemenin nihai kararını yaz başında açıklaması bekleniyor. Trump, duruşmaya katılması halinde ülkenin en yüksek mahkemesinde sözlü duruşmaya iştirak eden görevdeki ilk başkan olacak.
Trump görevdeki ilk gününde imzalamıştı
Trump'ın ikinci döneminin ilk gününde imzaladığı doğumla vatandaşlık kararnamesi, Cumhuriyetçi yönetimin kapsamlı göçmenlik kısıtlamalarının bir parçası olarak öne çıkıyor. Bu politika, Trump döneminde Yüksek Mahkeme'nin önüne nihai karar için gelen ilk göçmenlik düzenlemesi oldu. Mahkeme daha önce, Trump'ın "acil durum" yetkisine dayanarak uyguladığı gümrük vergilerini iptal etmişti.
Trump, Şubat ayı sonunda alınan gümrük vergisi kararına sert tepki göstermiş, aleyhine oy veren yargıçları "vatansever olmamakla" suçlamıştı. Başkan, Pazar günü Truth Social'da yaptığı paylaşımda da mahkemeyi hedef alarak, doğumla vatandaşlığın "kölelerin çocuklarıyla ilgili olduğunu" savundu ve "Aptal yargıçlar büyük bir ülke yaratamaz" ifadelerini kullandı.
250 bin bebek etkilenecek
Eğer mahkeme aksi yönde karar vermezse Trump'ın kararnamesi, 1868'de kabul edilen Anayasa'nın 14'üncü Değişikliği ile 1940'tan bu yana yürürlükte olan federal yasanın ABD topraklarında doğan herkese vatandaşlık verdiğine ilişkin yerleşik anlayışı kökten değiştirecek. 14'üncü Değişiklik, eski köleler dahil olmak üzere siyah Amerikalıların vatandaşlığını güvence altına almak amacıyla hazırlanmıştı.
Alt mahkemeler, 1898 tarihli Wong Kim Ark kararına atıf yaparak, kararnamenin Anayasa ve federal yasaya aykırı olduğu ya da büyük ihtimalle aykırı olacağı yönünde hükümler verdi. Söz konusu kararda, Çinli ebeveynlerden ABD'de doğan bir çocuğun vatandaş olduğuna hükmedilmişti.
Trump yönetimi ise yaygın vatandaşlık yorumunun yanlış olduğunu savunuyor ve ABD vatandaşı olmayan ebeveynlerin çocuklarının "ABD'nin yargı yetkisine tabi olmadığını" öne sürüyor. Başsavcı John Sauer, mahkemenin "Anayasa'nın anlamına ilişkin uzun süredir devam eden yanlış anlamaları düzeltmesi gerektiğini" belirtti.
Hiçbir mahkeme bu görüşü kabul etmezken, kararnameden etkilenecek hamile kadınları temsil eden avukatlar, Yüksek Mahkeme'nin de bunu yapmaması gerektiğini vurguluyor. Amerikan Sivil Özgürlükler Birliği Hukuk Direktörü Cecillia Wang, "ABD Başkanı, Amerikan vatandaşlığının tanımını kökten yeniden yazmaya çalışıyor" dedi.
Göç Politikası Enstitüsü ile Pennsylvania Eyalet Üniversitesi Nüfus Araştırma Enstitüsü'nün araştırmasına göre, her yıl ABD'de doğan 250 binden fazla bebek kararnameden etkilenecek. Trump'ın söylem ve uygulamalarında yasa dışı göç öne çıksa da düzenleme, ülkede yasal olarak bulunan öğrenciler ve yeşil kart başvuru sahipleri dahil tüm yabancıları kapsıyor.
Doğum yoluyla vatandaşlık nedir?
ABD topraklarında doğan herkese vatandaşlık verilmesi hakkının yaklaşık 160 yıllık bir geçmişi var.
Doğum yoluyla vatandaşlık, ABD Anayasası'na 1868'de yapılan 14. değişiklik ile eklenmişti.
O zamandan beri ABD'de doğan tüm kişiler, ebeveynlerinin vatandaşlıklarına bakılmaksızın, otomatik olarak ABD vatandaşı oluyor.
Anayasa'daki 14. değişikliğin ilk cümlesi "ABD'de doğmuş veya ABD uyruğuna geçmiş ve ABD yetkisine tabi olan herkes, ABD'nin ve ikamet etmekte oldukları eyaletin vatandaşıdır" diyor.
ABD'de göçmen karşıtı kesimler bu imkânın düzensiz göçü özendirdiğini söylüyor. Hamile kadınların sırf bebeklerini ABD topraklarında dünyaya getirebilmek için ülkeye kaçak yollarla girdiğini savunuyorlar.
Hangi ülkelerde doğum yoluyla vatandaşlık var?
Aralarında Kanada, Brezilya, Arjantin, Meksika ve Pakistan'ın da olduğu 30'dan fazla ülkede, doğum yoluyla otomatik vatandaşlık veriliyor.
Birleşik Krallık ve Avustralya gibi bazı ülkeler ise ebeveynlerden birinin vatandaş veya süresiz oturum sahibi olması durumunda doğan çocuğa vatandaşlık veriyor.
Buna karşın birçok Asya, Avrupa ve Afrika ülkesi, vatandaşlık için kan bağı ilkesini benimsiyor. Yani nerede doğduğuna bakılmaksızın, çocuk ebeveynleri üzerinden vatandaşlık kazanıyor.
Türkiye'de ise hem doğum yeri hem kan bağı ile vatandaşlık edinmek çeşitli durumlarda mümkün.
İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'ne göre "Türkiye'de doğan ve ana ve babasının belli olmaması veya vatansız bulunması ya da milli kanunları gereğince vatandaşlık kazanamaması gibi nedenlerle herhangi bir devletin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumundan itibaren Türk vatandaşlığını kazanır. Türkiye'de bulunmuş çocuk, Türkiye dışında doğduğu sabit olmadıkça Türkiye'de doğmuş sayılır."
Bunun dışında doğum anında anne veya babadan birinin Türk vatandaşı olması durumunda da çocuk Türk vatandaşlığını kazanıyor.
ABD'de nasıl başladı?
14. değişiklik 1868'de ABD İç Savaşı'nın sona ermesinin ardından yürürlüğe girmişti.
13. değişiklikle 1865'te köleliğe son verilmiş, 14. madde ise eski kölelerin vatandaşlık durumunun çözümlenmesi için anayasaya eklenmişti.
14. değişiklikten önce görülen davalarda Afrika kökenli kişilerin ABD vatandaşı olamayacağı hükümleri veriliyordu.
Ancak bu değişiklik, bu tür mahkeme kararlarını geçersiz kılmış ve ABD topraklarında doğan her bireyin ülkenin vatandaşı olma hakkına elde edebilmesini güvence altına almıştı.
1898'de Çin kökenli Wong Kim Ark'ın ABD'ye açtığı dava ile 14. değişiklik, göçmen ailelerinin çocukları açısından bir emsal oldu.
ABD Yüksek Mahkemesi'nde görülen davada 24 yaşındaki Wong, Çinli bir çiftin çocuğu olarak ABD topraklarında dünyaya gelmesine karşın, ülkeye girişine izin verilmediğini etti ve bunun Anayasa'ya aykırı olduğunu savundu.
Minnesota Üniversitesi Göç Tarihi Araştırma Merkezi Direktörü Erika Lee, "Wong Kim Ark davası, etnik kökeni ya da anne ve babasının göç statüsüne bakılmaksızın ABD'de dünyaya gelen her bireyin ülkenin vatandaşı sayılacağını teyit etmişti" diyor.
O tarihten sonra, bugün başlayacak davaya kadar, konuyla ilgili başka bir dava görülmedi.
Kararname yeterli mi?
ABD'li hukukçuların çoğu Trump'ın bir anayasa maddesini başkanlık kararnamesiyle yürürlükten kaldıramayacağını söylüyor.
Virginia Üniversitesi'nden Anayasa hukukçusu Saikrishna Prakash, "Çok sayıda insanı kızdıracak bir şey yapıyor. Ancak bu iş eninde sonunda mahkemelerde karara bağlanır" diyor.
Prakash, ABD Başkanı'nın bu konuda kendi başına bir karar alıp uygulamaya geçirmesinin mümkün olmadığını ifade ediyor.
Prakash, Trump'ın federal yetkililerden vatandaşlık statüsü kavramını daha dar bir çerçeve içine yorumlarını isteyebileceğini söylüyor.
Ancak bu tutuma da hukuk yoluyla itiraz edileceğini ifade eden Prakash, sürecin Yüksek Mahkeme'ye kadar intikal edebileceğini öngörüyor.
Anayasada değişiklik yapmak için önce hem Temsilciler Meclisi hem de Senato'da üçte iki çoğunluk, ardından da eyaletlerin dörtte üçünün desteği gerekiyor.
Son 53 yılda bu yalnızca bir kere gerçekleşti.
Kaç kişiyi etkiler?
Pew araştırma şirketine göre 2016'da ABD'ye kaçak yollarla giren anneler, 250 bin bebek dünyaya getirdi. Bu, 2007'deki zirveden yüzde 36'lık bir azalış anlamına geliyor.
Bu konudaki son veri ise 2022 yılından: Pew'e göre belgesiz göçmenlerin çocuğu olarak ABD'de doğum yapıp vatandaşlık almış 1,2 milyon kişi bulunuyordu.
Düşünce kuruluşu Migration Policy Institute'a (Göç Politikaları Enstitüsü) göre bu kişilerin de ilerde çocukları olacağını hesaba katınca, bu uygulamayı kaldırmak 2050 yılına kadar 4,7 milyon kişinin belgesiz göçmen olarak kalmasına yol açabilir.
Trump ise ABD'de doğmuş olsalar bile belgesiz göçmenlerin çocuklarının ebeveynleriyle birlikte sınır dışı edilmesi gerektiğini söylüyor:
"Aileleri ayırmak istemiyorum. Aileleri ayırmamanın tek yolu ise onları hep birlikte geri göndermek."
