Arak Ekin DURAN
DW Türkçe
Türkiye'nin doğu sınırındaki komşusu Ermenistan ile inişli-çıkışlı ilişkisi, son dönemde yerini karşılıklı dostluk mesajlarına ve atılan iyi niyet adımlarına bırakmış durumda. Özellikle 1993 yılından beri kapalı olan sınır kapılarının kademeli olarak açılacağı beklentisi, Türkiye'nin Ermenistan'a birkaç saat mesafedeki kentlerinde büyük heyecan ve beklenti yaratıyor.
Ancak 28 Şubat'ta ABD ve İsrail'in İran'a saldırısıyla başlayan bölgesel savaş, Türkiye-Ermenistan kara sınırının açılması planının bir süreliğine askıya alınmasına neden oldu. İran'ın hem Türkiye hem de Ermenistan'a kara sınırının bulunması nedeniyle, savaşın yaratabileceği kitlesel göçlere karşı sınır hareketleri yoğun kontrol altında tutuluyor.
DW Türkçe'ye konuşan bölge iş dünyası temsilcileri ise son bir ayda yaşanan olumsuz gelişmelere rağmen, savaşın sona ermesi ile birlikte Ermenistan ile tüm Güney Kafkasya'yı kapsayacak ticari iş birliklerine hazır oldukları mesajını veriyorlar.
Alican Sınır Kapısı iki ay içinde açılabilir
DW Türkçe'nin bölge kaynaklarından edindiği bilgilere göre, Iğdır'da bulunan ve Türkiye ile Ermenistan'ı birbirine bağlayan Alican Sınır Kapısı'nın Ermenistan tarafında kapının açılmasına ilişkin tüm hazırlıklar tamamlanmış durumda. Karayoluyla karşılıklı gidiş-gelişlerin ve ticaretin başlaması için Türkiye tarafındaki hazırlıkların da 1-2 aylık sürede tamamlanabileceği ifade ediliyor. Edinilen bilgilere göre, Alican Sınır Kapısı yaz aylarında açılabilir.
Öte yandan Ermenistan'da Haziran ayında gerçekleştirilecek seçimler öncesinde, 1993 yılından beri kapalı olan Iğdır'daki Alican Sınır Kapısı ve Kars'taki Akyaka Sınır Kapısı'nın aynı anda açılabileceği de öngörüler arasında yer alıyor. Türkiye'nin böylesi bir hamleyle, Türkiye ile yakınlaşmayı onaylamayan Ermeni muhalefeti karşısında, Başbakan Nikol Paşinyan'ın elini güçlendirebileceği ifade ediliyor.
Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Eylül 2025'te Şanghay İşbirliği Örgütü zirvesi için bulunduğu Çin'de Ermenistan Başbakan Nikol Paşinyan'la da görüşmüştü.
"1 milyar dolarlık ticaret mümkün"
DW Türkçe'ye konuşan Türk-Ermeni İş Geliştirme Konseyi Başkanı Kaan Soyak, Türkiye ile Ermenistan arasında Gürcistan üzerinden gerçekleştirilen dolaylı ticaretin yaklaşık 300-350 milyon dolar civarında olduğunu söylüyor.
Soyak, bu ticaretin yüzde 99'a yakın kısmının Türkiye'den Gürcistan'a, oradan da Ermenistan'a gönderilen mallardan oluştuğuna işaret ediyor. Bu ticarette öne çıkan sektörler içerisinde ise hazır giyim, kimyevi ürünler, gıda ve işlenmemiş değerli madenler öne çıkıyor.
Sınırların açılması ile birlikte karşılıklı ticaretin hızla 1 milyar dolar seviyesine çıkabileceğini vurgulayan Soyak, Türkiye-Ermenistan sınırı boyunca kurulacak lojistik koridorların tüm Kafkasya bölgesine enerji ve telekomünikasyon hatları ile bağlanacağına dikkat çekiyor.
"İran savaşı planları yavaşlattı"
İki ülke arasında, Kafkasya bölgesini de içine alacak yeni iş birlikleri için geri sayım sürerken başlayan İran savaşı, Türkiye-Ermenistan ilişkilerinde bir bozulma yaratmamış olsa da sınırların açılması konusunda takvimi uzatmış oldu.
İran savaşının kısa sürede Körfez ülkeleri, Irak ve Lübnan'ı içine alacak şekilde genişlemesinin bölgede yeni göç dalgaları yaşanabileceği endişelerini ortaya çıkardığını ifade eden Soyak, "Bu durum İran'a komşu olan Türkiye ve Ermenistan'ın ortak kara sınırları açmak konusunda yavaşlamasına neden oldu" diyor.
Bu süreçte İsrail'e yakınlığı ile bilinen Azerbaycan'ın İran savaşına ilişkin gelişmeler dolayısıyla süreci ağırdan aldığına işaret eden Soyak, "İran savaşı sınırın açılmasına ilişkin planları bir süre ertelemiş olsa da taraflar arasında görüşmeler ve iyi niyet devam ediyor" diye konuşuyor.
Kars'tan Ankara'ya giden Doğu Ekspresi treni - Fotoğraf: Reuters/U. Bektas
Ermenistan sınırındaki kentler nasıl bakıyor?
Türkiye-Ermenistan sınır kapılarının 33 yıl aradan sonra tüm geçişlere açılma ihtimali, özellikle Ermenistan'ın başkenti Erivan'a birkaç saatlik mesafede olan Türkiye kentlerinde büyük heyecan ve umut yaratmış durumda. Zira bu kentler kişi başına düşen gelir ve işsizlikte Türkiye'nin en dezavantajlı bölgeleri arasında yer alıyor.
Ermenistan'a komşu olan Kars, Ardahan, Ağrı, Iğdır ve Van kentleri Türkiye İstatistik Kurumu'nun (TÜİK) Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması 2025 yılı sonuçlarına göre, Türkiye'de kişi başına gelirin en düşük olduğu iller arasında yer alıyorlar. Bu kentlerde kişi başına yıllık gelir 3 bin 250-4 bin 350 euro arasında değişiyor.
Bu nedenle hem Ermenistan ile direkt ticaretin başlaması, hem Ermeni diasporasının turizm alanındaki potansiyeli hem de Güney Kafkasya'da Zengezur Koridoru ile oluşacak yeni lojistik ağlar, bölgenin zenginleşmesi açısından ciddi fırsatlar sunuyor. DW Türkçe'ye konuşan iş dünyası temsilcileri, İran savaşının ateşkes ve anlaşma ile sonuçlanması durumunda, sınırların açılması önünde bir engel kalmayacağı görüşünde.
"Çok güzel gelişmeler bekliyoruz"
Gerek Ermenistan ile ortak bir tarihin paylaşıldığı Ani Harabeleri gibi kültürel ve turistik bölgeleri gerekse ticaret yolları üzerindeki stratejik konumu nedeniyle öne çıkan kentlerin başında Kars geliyor.
DW Türkçe'ye konuşan Kars Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Kadir Bozan, Ermenistan ile kara sınırının açılmasını ve direkt ticaretin başlamasını heyecanla beklediklerini söylüyor.
Azerbaycan ile Ermenistan arasında Karabağ sorunu nedeni ile oluşan çatışma ortamının geride kalmasının ardından Türkiye'nin Ermenistan sınırına yakın kentlerinde umutlu bir hava oluştuğunu dile getiren Bozan, "Özellikle Zengezur yani Trump Koridoru adı verilen yeni lojistik güzergâhın devreye girmesi bizim tüccarlarımız için çok önemli bir konu. Biz Ermenistan kapısının açılması ile hem tüccarlarımız hem halkımız için çok güzel gelişmelerin olacağını düşünüyoruz" diyor.
Kars'taki Ani Harabeleri
"Trump Koridoru" neyi amaçlıyor?
Türkiye-Ermenistan yakınlaşmasının en önemli ayaklarından biri olan 'TRIPP', bir başka deyişle 'Trump Koridoru' (Trump Uluslararası Barış ve Refah Yolu), Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ni Ermenistan'ın güneyindeki Zengezur bölgesi üzerinden birbirine bağlamayı hedefliyor.
İşletme hakları ABD liderliğindeki bir konsorsiyuma verilen 43 kilometrelik koridor, Hazar Denizi'nden Türkiye'ye uzanan ulaşım hattını kapsıyor. Trump Koridoru, Güney Kafkasya'da Rusya'nın etkisini azaltıp ABD'nin bölgedeki etkinliğini artırmayı amaçlayan bir ticari ve lojistik proje olarak değerlendiriliyor.
Yeni dönemde TRIPP'in işlevsellik kazanmasıyla birlikte özellikle Kars'ın Güney Kafkasya bölgesinde önemli bir ticaret ve turizm merkezi hâline gelebileceğini ifade eden Bozan, bu noktada Bakü-Tiflis-Kars tren yolunun önemine dikkat çekiyor.
Bozan, "Ermenistan kapısının açılması demek eski Sovyet Rusya'daki bütün alanlara gidecek olan bir demiryolunun Kars'tan geçecek olması demek. Kars merkezi konumuyla jeopolitik bir öneme sahip olacak ve kesişim noktası üzerinde ticaretin de bununla beraber çok iyi bir noktaya geleceğine inanıyoruz" diye konuşuyor.
"Her alanda çok önemli iş birlikleri kurabiliriz"
Türkiye'de Ermenistan ile sınırların açılmasından en olumlu şekilde etkilenecek bir başka kent ise Van. Tüm dünya Ermenileri için kutsal sayılan Ahtamar Kilisesi bu kentte bulunuyor. Ayrıca Van, gastronomisi ve turizm olanakları ile hem İran hem de Ermenistan'dan ciddi bir turist çekme potansiyeline sahip.
DW Türkçe'ye konuşan Van Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Necdet Takva, yakın gelecekte Ermenistan'ın kendileri için en önemli partner olma ihtimalinin yüksek olduğunu söylüyor. Takva, Ermenistan ile sınırların açılması ve ilişkilerin düzelmesinin özellikle Ermenistan dışında yaşayan ve sayıları 5 milyonu aşan diaspora Ermenilerinin bölgeye gelmesini sağlayacağını kaydediyor.
Takva, "Yaklaşık 3 milyonluk Ermeni nüfusu ile birlikte toplamda 7-8 milyon Ermeni kardeşimizi Van'a bekliyoruz. Yalnızca turizm değil, her alanda çok önemli iş birlikleri kurabiliriz" diyor.
İran savaşının başlamasının ardından İran ile Türkiye arasındaki Kapıköy Sınır Kapısı'ndan Van'a giren İranlılar
"Hem ticaret hem istihdam artacak"
Ermenistan ile sınırların açılmasını dört gözle bekleyen bir diğer kent de Ardahan. Gürcistan'a açılan Türkgözü ve Çıldır-Aktaş sınır kapılarına ev sahipliği yapan kentin Ermenistan sınırına uzaklığı ise yaklaşık 20 kilometre. Ardahan, Ermenistan ile ticaretin gelişmesiyle Güney Kafkasya'da önemli duraklardan biri olma potansiyeline sahip.
DW Türkçe'ye konuşan Ardahan Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Çetin Demirci, yakın gelecekte Ardahan ve çevresindeki sınıra yakın bölgelerde doğrudan fabrika, üretim tesisi ve depo gibi yatırımlar yapılmasını beklediklerini söylüyor.
Ardahan'ın çok göç veren bir kent olduğunu, Azerbaycan-Ermenistan-Türkiye arasındaki gerilimin son bulmasıyla şehrin yeniden bir cazibe merkezi hâline gelebileceğini dile getiren Demirci, "Bizim yıllardır en büyük sıkıntımız, iş alanları çok kısıtlı olduğu için gençlerimizin şehri terk etmesi. Şimdi yeni dönemde sanayi yatırımları gelecek diye bekliyoruz. Hem ticaret artacak hem istihdam artacak" diye konuşuyor.
"Artık bir asırlık düşmanlık bitmeli"
Ermenistan ile Türkiye arasında açılacak ilk sınır kapısı olması beklenen Alican Sınır Kapısı, Iğdır kenti sınırları içerisinde yer alıyor. Başta Iğdır kayısısı olmak üzere tarım ve hayvancılık ile anılan kent, sınırların açılmasıyla gıda ihracatında sıçrama bekliyor.
DW Türkçe'ye konuşan Iğdır Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Kamil Arslan, Türkiye-Ermenistan arasındaki sınır kapılarının fiilen açık olduğu Sovyetler Birliği döneminde canlı hayvan ve pamuk ticaretinin bölgenin en önemli geçim kaynağı olduğunu hatırlatıyor.
Yaklaşık 35 yıldır yaşanan sorunların artık geride kalmasını istediklerini vurgulayan Arslan, "Biz ticaretin milliyeti olmaz diyoruz. Artık bu bir asırdan fazla olan düşmanlık bir şekilde bitmeli. Yani dünya globalleşiyor. Avrupa globalleşiyor. Biz neden bu şekilde kalalım?" diyor. Arslan yeni dönemde özellikle inşaat malzemeleri, gıda ve lojistik alanında ciddi gelişmeler yaşanmasını beklediklerini sözlerine ekliyor.
Trump Koridoru olarak da anılan Zengezur Koridoru'nun açılmasıyla birlikte bölgenin daha da önem kazanması bekleniyor.
İkinci Karabağ Savaşı sonrası normalleşme başladı
Temeli, 1915'te Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermenilere yönelik gerçekleştirilen katliam ve Karabağ sorununa dayanan Türkiye-Ermenistan gerilimi, 6 Eylül 2008'de dönemin Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün Ermenistan Cumhurbaşkanı Serj Sarkisyan'ın davetlisi olarak Ermenistan'ın başkenti Erivan'a gitmesi ile yerini ilk kez yumuşamaya bırakmıştı. Ancak Karabağ sorununu çözmek üzere imzalanan Zürih Protokolleri'nin sonuçsuz kalmasıyla ilişkiler kopmuştu.
Eylül 2020'de İkinci Karabağ Savaşı'nın Azerbaycan'ın zaferi ile sonuçlanması sonrasında, Türkiye-Ermenistan ilişkileri yeniden normalleşme sürecine girdi. Taraflar arasında özel temsilciler atanırken, ilk görüşme Ocak 2022'de Rusya'nın başkenti Moskova'da gerçekleştirildi. Beşinci tur görüşme ise 30 Temmuz 2024'te ilk kez doğrudan temas noktası olan Alican Sınır Kapısı'nda gerçekleştirildi.
Temasların devam etmesiyle, yakın zamanda iki ülke arasında doğrudan uçak seferlerinin ve hava yolu kargo taşımacılığının başlatılması sağlandı. Ayrıca 1993'te Türkiye tarafından kapatılan Alican Sınır Kapısı'nın üçüncü ülke vatandaşları ve diplomatik pasaport sahiplerinin geçişlerine açılması kararlaştırıldı.
Şimdi ise gözler aradan geçen 33 yılın ardından Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınırların tam olarak ne zaman açılacağına çevrilmiş durumda.
