Uganda’daki Kibale Ulusal Parkı’nda yaşayan ve dünyadaki bilinen en büyük yabani şempanze topluluğu olarak kabul edilen Ngogo grubu, bilim insanlarının yıllardır izlediği en çarpıcı toplumsal kırılmalardan birine sahne oldu.
Uzun süre tek bir topluluk gibi yaşayan yüzlerce şempanze, zamanla iki rakip gruba ayrıldı; bu ayrılık şimdi yetişkin erkeklerin ve yavruların öldürüldüğü ölümcül bir çatışma sürecine dönüştü.
Teksas Üniversitesi'nden araştırmacıların Science dergisinde yayımladığı yeni çalışma, bu “bölünme” ve ardından gelen şiddeti ilk kez ayrıntılı biçimde belgeledi.
Yıllarca tek topluluk gibi yaşadılar
Ngogo’daki şempanzeler 1995’ten bu yana sürekli gözlem altında.
Araştırmacılara göre topluluk, incelemenin ilk yaklaşık 20 yılında tek ve büyük bir sosyal yapı olarak varlığını sürdürdü. 1998 ile 2014 arasındaki dönemde şempanzeler yıl boyunca birbiriyle örtüşen kümeler halinde hareket ediyordu. Bilim insanlarının “Batı kümesi” ve “Merkez kümesi” olarak tanımladığı bu yapılar katı sınırlarla ayrılmış değildi; pek çok birey bir yıldan diğerine farklı kümelere geçebiliyordu.
Araştırmada, bazı bireylerin rastlantıdan daha sık biçimde aynı alt gruplarda yer alıp almadığını anlamak için özel bir yöntem kullanıldı. Bu inceleme, ileride Batı grubunun çekirdeğini oluşturacak üç yetişkin erkeğin erken dönemde bile sürekli birlikte hareket ettiğini ortaya koydu.
Yani kopuş aniden yaşanmış görünse de, ileride belirginleşecek hizalanmaların işaretleri yıllar öncesinden ortaya çıkmıştı.
Kırılma noktası 2015’te geldi
Araştırmaya göre ilk ciddi işaret 24 Haziran 2015’te geldi. O gün Batı ve Merkez kümelerinin üyeleri, grubun topraklarının orta kesiminde karşı karşıya geldi. Ancak daha önce olduğu gibi yeniden birleşmek yerine Batı kümesindeki şempanzeler kaçtı, Merkez grubundakiler ise onları kovaladı.
ABC Net'e konuşan araştırmacılar, iki tarafın bu karşılaşmadan sonra altı hafta boyunca birbirinden kaçındığını ve bunun daha önce hiç görülmediğini vurguladı.
Bu tarihten sonra grubun sosyal bölünmüşlüğü keskin biçimde arttı. 2015, akışkan tek bir topluluktan iki rakip yapıya geçişin başlangıcı oldu. 2018’e gelindiğinde ise sosyal ilişkiler, mekânsal hareketlilik ve üreme verileri artık kalıcı bir bölünmenin oluştuğunu açık biçimde gösteriyordu.
Araştırmacıların ifadesiyle, bir zamanlar ortak bölgenin merkezi olan yer zamanla iki grup arasında bir sınıra dönüştü.
Eski dostlar birbirine düşman oldu
Şempanzelerin dış gruplara yönelik ölümcül saldırılar düzenleyebildiği daha önce de biliniyordu. Jane Goodall’ın Tanzanya’daki klasik gözlemleri, şempanzelerde organize saldırganlığın ve bölgesel çatışmanın yeni bir olgu olmadığını ortaya koymuştu.
Ancak bu yeni çalışmayı dikkat çekici kılan nokta, şiddetin yabancılara değil, bir zamanlar aynı topluluğun parçası olan eski dostlara yönelmiş olması.
Bölünmenin ardından şiddet hızla arttı. Araştırmaya göre Batı grubundaki şempanzeler, Merkez grubuna karşı bir dizi “kolektif saldırı” gerçekleştirdi. Batı grubunun üyeleri rakip grubun bölgesine “toprak devriyeleri” düzenledi ve bu baskınlar en az altı yetişkin erkeğin ölümüne yol açtı.
Şiddet daha sonra yavrulara da yöneldi. Araştırmacılar, 2021’den itibaren ölümcül saldırganlığın bebek şempanzeleri de kapsadığını belirtiyor. Çalışmada toplam 144 bebek öldürme vakasının gözlendiği, ayrıca Batı grubundaki erkeklerin Merkez grubunun yavrularını öldürdüğüne dair üç ek vakanın çıkarımsal olarak tespit edildiği aktarıldı. Bu bulgular, çatışmanın yalnızca anlık veya sınırlı bir rekabet değil, topluluğun yeniden şekillenmesine eşlik eden uzun süreli ve organize bir süreç olduğunu düşündürüyor.
Bölünmenin arkasında ne olabilir?
Araştırmacılar, topluluğun neden parçalandığına ilişkin kesin bir yanıt vermiyor ancak birkaç olası etkene işaret ediyor. Bunların başında grubun olağanüstü büyüklüğü geliyor. Bir dönem yaklaşık 200 birey ve 30’dan fazla yetişkin erkekten oluşan bu yapı, beslenme kaynakları üzerinde baskıyı artırmış olabilir. Artan yiyecek rekabeti ve üreme rekabeti, sosyal bağları zayıflatmış olabilir.
Buna ek olarak, 2014 başlarında bazı şempanzelerin ölmesi sonrasında topluluk içindeki ilişkilerin sarsılmış olabileceği de değerlendiriliyor. Büyük ve karmaşık bir grubun içinde zaten mevcut olan alt ittifakların, bu kırılgan dönemde kalıcı cephelere dönüştüğü düşünülüyor.
İnsan davranışlarının kökenine dair yeni ipuçları
Araştırmayı yorumlayan uzmanlara göre bu çalışma, insan toplumlarında görülen iş birliği, empati, yas, rekabet ve şiddet gibi davranışların evrimsel köklerine dair güçlü bir pencere açıyor. İnsanlarla şempanzeler arasında DNA’nın yaklaşık yüzde 98-99’unun ortak olması, davranışsal benzerliklerin de tesadüf olmadığını düşündürüyor.
Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, grup içi ölümcül çatışmanın ortaya çıkması için ideoloji, din ya da insan toplumlarına özgü kültürel yapılara mutlaka ihtiyaç olmadığını göstermesi.
Çalışma, yalnızca sosyal bağlardaki değişim ve grup dinamiklerindeki kaymanın bile ağır ve kalıcı çatışmalar üretebildiğine işaret ediyor. Bu da insan toplumsal davranışlarının hem dayanışma hem de çatışma boyutunun, ortak evrimsel geçmişin çok daha derin katmanlarına uzandığını düşündürüyor.
KAYNAK: Euronews Türkçe
