ABD’de başkanın görevini yapamaz hale gelmesi durumunda görevden alınmasını düzenleyen 25. Anayasa Değişikliği yeniden siyasi tartışmaların odağına yerleşti.
CNN'de yer alan habere göre, son yıllarda bazı milletvekilleri, Anayasa’da yer alan bu yöntemi zaman zaman gündeme getirirken, 6 Ocak 2021’deki Kongre baskınının ardından Donald Trump’ın kabinesinin bu seçeneği sanılandan daha ciddi şekilde değerlendirdiği ortaya çıkmıştı.
Bir başkanın bu yöntemle görevden alınabilmesi için başkan yardımcısı ile kabinenin çoğunluğunun destek vermesi gerekiyor. Ancak şu an için kabine üyelerinin böyle bir adım atmayı değerlendirdiğine ya da Başkan Yardımcısı JD Vance’in buna sıcak baktığına dair herhangi bir işaret bulunmuyor.
Buna rağmen Trump’ın salı sabahı İran’la anlaşma sağlanmaması halinde “bu gece bütün bir medeniyetin yok olacağı” yönündeki açıklaması, farklı siyasi kesimlerden bazı isimlerin 25. Değişikliğin devreye sokulması çağrılarını artırdı.
Trump, İran’a verdiği akşam saat 20.00’ye kadar olan sürenin dolmasına iki saatten az bir süre kala, Tahran’ın Hürmüz Boğazı’nı açması şartıyla iki haftalık ateşkesi kabul ettiğini duyurdu.
Öncesinde geçen 24 saat boyunca Demokrat siyasetçiler ve bazı sağ görüşlü isimler, Trump’ın İran savaşında ne kadar ileri gidebileceğine dair endişelerini dile getirmişti. Özellikle enerji santralleri ve diğer sivil altyapıyı hedef alma tehditleri savaş suçu olarak nitelendirilirken, bazı çevreler yönetimin söylemlerinin nükleer silah kullanımına işaret edebileceği kaygısını da gündeme taşıdı. Beyaz Saray ise bu iddiaları reddetti.
Beklenmedik isimler tarafından dile getirildi
25. Değişikliğin uygulanması yönündeki çağrıların büyük bölümü Demokratlardan geldi. Aralarında Illinois Valisi J.B. Pritzker gibi olası başkan adaylarının da bulunduğu çok sayıda isim bu yönde açıklama yaptı. Ancak bu isimlerin süreci başlatma konusunda doğrudan bir yetkisi bulunmuyor.
Ancak asıl dikkat çeken, bazı muhafazakâr isimler ve Trump’a yakınlığıyla bilinen bazı aktörlerin de bu çağrılara destek vermesi oldu.
Komplo teorisyeni Alex Jones, pazartesi günkü programında konuğuna “Onu 25. Değişiklikle nasıl görevden alırız?” diye sordu.
Salı sabahına gelindiğinde, bu yöndeki çağrılar aşırı sağ yorumculardan Trump’ın eski Beyaz Saray iletişim direktörü Anthony Scaramucci’ye ve daha ılımlı “Never Trump” Cumhuriyetçilere kadar geniş bir kesime yayıldı.
Cumhuriyetçi eski Kongre üyesi Marjorie Taylor Greene, Trump’ın İran’la ilgili sert açıklamasından yaklaşık bir saat sonra X hesabından “25. DEĞİŞİKLİK!!!” paylaşımı yaptı ve durumu “kötülük ve delilik” olarak nitelendirdi. Bazı Demokrat Kongre üyeleri de Greene’in bu paylaşımını yeniden yayımladı.
Sağ görüşlü yorumcu Candace Owens da “25. Değişiklik devreye sokulmalı” diyerek çağrıya katıldı.
Trump’ın ilk döneminde kısa süre iletişim direktörlüğü yapan Scaramucci ise daha ileri giderek, Trump’ın nükleer saldırı tehdidinde bulunduğunu öne sürdü ve görevden alınması gerektiğini savundu. “Uyanın: NÜKLEER SALDIRI çağrısı yapıyor. Derhal görevden alınmalı” dedi.
Sosyal medyada bazı kullanıcıların, Başkan Yardımcısı JD Vance’in Trump’ın nükleer saldırı emri verebileceğini ima ettiği yönündeki yorumları üzerine Beyaz Saray bu iddiaları reddetti. Vance’in yalnızca “henüz kullanmaya karar vermediğimiz araçlarımız var” dediği belirtildi.
New York Times yazarı ve Trump karşıtı muhafazakâr isimlerden David French de 25. Değişikliğin devreye sokulması çağrısında bulunanlar arasındaydı. French, “Bu açıkça 25. Değişiklik kapsamına giriyor ama insanlar buna duyarsızlaştığı için göremiyor” dedi.
Bazı isimler ise bu kadar ileri gitmese de Trump’ın niyetlerine dair endişelerini daha güçlü şekilde dile getirmeye başladı. Bunlardan biri olan eski Fox News sunucusu Tucker Carlson, pazartesi günkü programında Trump’ı şimdiye kadarki en sert sözlerle eleştirdi. Carlson, İran’da sivil altyapıyı hedef almanın “savaş suçu ve ahlaki bir suç” olacağını söyledi ve Trump’a yönelik çok ağır benzetmelerde bulundu.
Cumhuriyetçi Senatör Ron Johnson da Wall Street Journal’a yaptığı açıklamada, Trump’ın sivil hedeflere saldırması halinde desteğini kaybedeceğini belirtti ve bu tür saldırıların yasa dışı olacağını ifade etti.
25. Değişiklik daha yüksek sesle dile getiriliyor
Tüm bu çağrılar, 25. Değişikliğin hemen devreye gireceği anlamına gelmiyor. Bu mekanizmanın işletilebilmesi için başkan yardımcısı ve kabinenin çoğunluğunun başkanın görev yapamaz durumda olduğuna karar vermesi gerekiyor.
Yine de bu tartışmalar, hem bazı eski Trump müttefiklerinden hem de Demokratlardan gelen dikkat çekici bir uyarı olarak görülüyor. Bu çevreler, Trump’ın savaşta atacağı adımları dikkatle değerlendirmesi gerektiği mesajını veriyor.
Öte yandan 25. Değişiklik tartışmasının geldiği nokta da dikkat çekiyor. Trump’ın ilk başkanlık döneminde bu konu neredeyse yalnızca Demokratlar tarafından gündeme getirilirken, 6 Ocak sonrası kabine içinde yapılan değerlendirmeler kamuoyuna çok daha sonra yansımıştı. Bugün ise bazı eski müttefiklerinin bile Trump’ın olası adımlarından duydukları endişe nedeniyle açıkça görevden alınması çağrısı yapması, tartışmanın geldiği yeni aşamayı ortaya koyuyor.
25. Anayasa Değişikliği nedir?
ABD Anayasası’na eklenen 25. Değişiklik (XXV. Değişiklik), başkanlık makamının devri ve başkanın görevini yerine getirememesi durumlarına ilişkin düzenlemeleri kapsar.
Bu değişiklik, başkanın ölümü, istifası ya da görevden alınması halinde başkan yardımcısının doğrudan başkanlık görevini üstleneceğini netleştirir. Ayrıca başkan yardımcılığı makamının boşalması durumunda izlenecek süreci de belirler.
Düzenleme, başkanın yetkilerini geçici olarak devretmesine de imkân tanır. Bu devir, başkanın kendi kararıyla ya da başkan yardımcısı ile kabinenin çoğunluğunun girişimiyle gerçekleşebilir. Her iki durumda da başkan yardımcısı, yetkiler iade edilene kadar “vekâleten başkan” olarak görev yapar.
Değişiklik, 6 Temmuz 1965’te 89. Kongre tarafından eyaletlerin onayına sunuldu ve gerekli 38 eyaletin onayıyla 10 Şubat 1967’de yürürlüğe girdi.
